GIS pristup analizi demografske otpornosti gradskih naselja i jedinica lokalne samouprave u Republici Hrvatskoj: prema demografskoj regionalizaciji

U razdoblju od 1. studenoga 2019. do 30. rujna 2020. Institut društvenih znanosti Ivo Pilar provodi projekt “GIS pristup analizi demografske otpornosti gradskih naselja i jedinica lokalne samouprave u Republici Hrvatskoj: prema demografskoj regionalizaciji”. Voditelj projekta je dr. sc. Nikola Šimunić

Koncept otpornosti (eng. resilience, od lat. resilire = skloniti, (po)vratiti se, odskočiti) razvio se u svojim početcima u sklopu znanstvenih disciplina koje su se bavile ekološkim temama, ali i u okviru psihologije i inženjerstva (Grove, 2018). Otpornost se proučava u okviru socijalne geografije kao urbana otpornost, odnosno sposobnost pojedinaca, zajednica, institucija, ekonomskih aktivnosti i infrastrukture unutar grada da preživi, prilagodi se i raste unatoč kroničnim stresovima, koji svakodnevno oslabljuju gradsko „tkivo“ (primjerice klimatske promjene, poplave, potresi, nezaposlenost, nedovoljno razvijena javna prometna mreža, nasilje i sl.) (Bănică i Muntele, 2017; Bănică, Rosu, Muntele i Grozavu, 2017). Prema Bănică i sur. (2017), moguće je izdvojiti 4 dimenzije kapaciteta otpornosti: otpor, obnova, oporavak i reorijentacija.

Gradovi (gradska područja) su vrlo kompleksni sustavi, odnosno žarišta sveukupnog razvoja i generatori regionalnog razvoja u kojima su koncentrirani stanovništvo, ekonomske aktivnosti i infrastruktura (Bănică i Muntele, 2017b). Vresk (2002) definira grad kao složen društveni fenomen koji se prostorno i vremenski očituje u različitim oblicima i s različitim funkcijama, ali ga uglavnom obilježava urbana fizionomija (kompaktnost izgradnje), funkcionalna opremljenost (trgovina, promet, usluge), veličina, te gradski način života. U gradovima je koncentrirano stanovništvo koje ima vrlo bitnu ulogu u oblikovanju geopovršinske stvarnosti, te je relevantan čimbenik u svim područjima društvenog života (Nejašmić, 2005). Smatra se da je cjelokupno svjetsko stanovništvo postalo „urbanim“ oko 2008. godine, kad je udio urbanog stanovništva u svijetu prešao 50% (Carter, 2019). Budući da je stanovništvo pokretač razvoja gradova, ali i korisnik svih funkcija, dobara i usluga u gradovima ali i izvan njih, najvažniji je element urbane otpornosti. Cimellaro, Renschler, Reinhorn i Arendt (2016) su razvili okvir za vrjednovanje otpornosti koji podrazumijeva sedam dimenzija otpornosti (PEOPLES), a prva dimenzija otpornosti je „stanovništvo i demografija“.

Prostor Republike Hrvatske administrativno se sastoji od 21 županije, te 556 jedinica lokalne samouprave (dalje: JLS), odnosno 128 gradova i 428 općina. Na nižem stupnju upravno-teritorijalne raščlambe hrvatskog prostora, izdvaja se 6757 urbanih (gradskih), prijelaznih (mješovitih) i ruralnih naselja. Sukladno Modelu diferencijacije gradskih, prijelaznih i ruralnih naselja (2011), u Hrvatskoj su izdvojena 133 gradska naselja. Sukladno kriterijima DZS-a za izdvajanje gradskih naselja (2017), u Hrvatskoj je izdvojeno 210 gradskih naselja. Kombinacijom ovih dvaju pristupa diferencijacije gradskih naselja, moguće je izdvojiti 219 naselja gradskog tipa koja okupljaju (2011) 2.428.063 stanovnika (56,7% stanovništva Hrvatske).

Cilj ovog istraživanja je oblikovati i analizirati odabrane demografske indikatore za koje autori smatraju da čine demografsku srž sposobnosti gradskih naselja (ali i JLS-a) da se odupru suvremenim izazovima. Na temelju odabranih demografskih indikatora provest će se klaster-analiza s ciljem izdvajanja klastera gradskih naselja i JLS-a prema demografskoj otpornosti. Iz tog razloga su istraživačka pitanja usmjerena na oblikovanje i istraživanje demografskih indikatora, te u konačnici izdvajanja klastera prema demografskoj otpornosti.
Potreba za istraživanjem ovog tipa javila se iz dvojakog razloga: prvo, u domaćoj znanstvenoj literaturi gotovo da nema istraživanja usmjerenih prema konceptu urbane otpornosti; drugo, u Hrvatskoj još uvijek nije provedena demografska regionalizacija. Autori stoga smatraju da je očekivani znanstveni doprinos ovog istraživanja sadržan u razumijevanju demografskog aspekta urbane otpornosti s jedne strane, te postavljanju analitičkih temelja za demografsku regionalizaciju Hrvatske, s druge strane. Također, oblikovat će se GIS baza podataka s demografskim pokazateljima, a to će rezultirati mogućnošću agregacije demografskih pokazatelja na višim razinama raščlambe (NUTS3 i NUTS2 razina), a moći će se i kartirati svi demografski indikatori, klasteri, te u konačnici i demografske regije u Hrvatskoj.

Svrha istraživanja je analizirati temeljna demografska obilježja gradskih naselja i JLS-a u Hrvatskoj, klasterizirati istraživane prostorne jedinice prema demografskoj otpornosti, te oblikovati preduvjete demografske regionalizacije Hrvatske. Rezultati istraživanja koristit će se u planiranju razvoja urbanih i ostalih područja Hrvatske na različitim razinama prostorne diferencijacije.

Projekti Instituta društvenih znanosti Ivo Pilar

Također provjeri

Razvijanje višedimenzionalnog modela istraživanja društvenih nejednakosti

Od 1. svibnja 2019. do 30. travnja 2021. Institut društvenih znanosti Ivo Pilar provodi projekt… Pročitaj više o Razvijanje višedimenzionalnog modela istraživanja društvenih nejednakosti